ΜΙΚΡΕΣ ΥΙΟΘΕΣΙΕΣ (βιβλίο)

Γράφει ο Γιάννης Ζουμπουλάκης

Δεν γνωρίζω καλά τον Σταύρο Ψυλλάκη. Μπορώ μόνο να πω ότι από τις δυο-τρεις φορές που τον έχω συναντήσει –πάντοτε σε επαγγελματικό πλαίσιο– έχω μείνει με την εντύπωση ότι πρόκειται με απλά λόγια για έναν «καλό άνθρωπο». Όμως δουλειά του κριτικού δεν είναι να κρίνει ανθρώπους αλλά έργο, και αυτό που μπορώ να πω είναι ότι το έργο του Σταύρου Ψυλλάκη έχει αγγίξει την ψυχή μου.

Ενδεχομένως το παραπάνω να οφείλεται στην ανάγκη του Ψυλλάκη να αναζητεί την ουσία. Την ουσία δεν τη βρίσκεις φωνάζοντας συνθήματα, αλλά με ψυχραιμία, ταπεινότητα, σύνεση και αφοσίωση. Αν όμως, έχοντας βρει την ουσία, μπορείς και να συγκινήσεις, τότε έχεις κερδίσει 1.000% το παιχνίδι. Διότι η συγκίνηση, συνήθως, είναι παράγωγο του περιτυλίγματος, όχι του περιεχομένου. Ο Ψυλλάκης καταφέρνει να συγκινήσει αδιαφορώντας για το περιτύλιγμα και μένοντας μόνο στο περιεχόμενο. Και αυτό είναι πολύτιμο.

Η πρώτη εμφάνισή του στο χώρο του ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους (είχε προηγηθεί «Ο άνθρωπος που ενόχλησε το σύμπαν» το 2000 που δεν έχω δει) έγινε με την ταινία «Άλλος δρόμος δεν υπήρχε», το 2009. Η καλύτερή του ίσως ταινία μιλά για οκτώ αντάρτες, έξι άνδρες και δύο γυναίκες, οι οποίοι μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου κρύβονταν για 14 περίπου χρόνια στον Νομό Χανίων, ανασυγκροτώντας τις παράνομες οργανώσεις. Την περίοδο που το ντοκιμαντέρ γυριζόταν, τρεις από αυτούς τους αντάρτες παρέμεναν ζωντανοί. Ο Ψυλλάκης τους βρήκε και τους ζήτησε να μοιραστούν τις μνήμες τους. Στόχος του η ανάδειξη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, και αυτήν ακριβώς καταφέρνει να βγάλει μέσα από τους «αφανείς» πρωταγωνιστές του.

Στο ντοκιμαντέρ «ΜΕΤΑΞΑ ακούγοντας το χρόνο», ο θεατής παρακολουθεί γιατρούς και προσωπικό του Αντικαρκινικού Νοσοκομείου Μεταξά που πάσχουν από καρκίνο να μιλούν για το ζήτημα, ενώ συνεχίζουν να εργάζονται στο νοσοκομείο. Η ταινία δεν έχει ευχάριστο θέμα, αναδίδει όμως αισιοδοξία, γιατί μέσα από αυτές τις μαρτυρίες νιώθεις ότι υμνεί το θαύμα της ζωής. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι δεν υπήρξε κάποιο οικογενειακό περιστατικό που να παρακίνησε τον Ψυλλάκη για τη δημιουργία του «Μεταξά…». Η ιδέα και μόνο ότι υπάρχουν γιατροί οι οποίοι, ενώ πάσχουν οι ίδιοι από καρκίνο, εξακολουθούν να θεραπεύουν, ήταν για εκείνον αρκετή. Γιατί αυτή είναι η ουσία.

Προσωπική ιστορία, αντιθέτως, αναζήτησε με την «Ολυμπία», όπως είναι το όνομα του κεντρικού προσώπου του ντοκιμαντέρ, μιας γυναίκας που στα 33 της μπήκε σε μια τρομακτική ισορροπία ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο: ενώ διένυε τον τρίτο μήνα της εγκυμοσύνης της, έμαθε ότι είχε καρκίνο στον πνεύμονα. Ουσία και εδώ, καθώς ένα καίριο ερώτημα κυματίζει καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας. Μπορούν να σωθούν η μάνα και το παιδί; Αν όμως όχι, ποιος από τους δύο έχει προτεραιότητα;

Η τελευταία μέχρι σήμερα ταινία τεκμηρίωσης του Σταύρου Ψυλλάκη λέγεται «Το μέσα φως» και για τον υπογράφοντα δεν είναι ισάξια των παραπάνω δύο. Ο σκηνοθέτης εστιάζει στην περίπτωση του οφθαλμιάτρου Γιώργη Μαρκάκη, ο οποίος εκτός από την προσφορά του στο χώρο της οφθαλμιατρικής, κατάφερε, την εποχή που η Ελλάδα βυθίζεται στο σκοτάδι, να ιδρύσει το Μουσείο Λυχνοστάτης στον τόπο καταγωγής του, τη Χερσόνησο Κρήτης.

Το θέμα έχει σίγουρα ενδιαφέρον, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος του ντοκιμαντέρ βλέπουμε τον ίδιο τον Μαρκάκη να μας ξεναγεί στα μέρη όπου μεγάλωσε και έζησε σκοντάφτοντας συχνά στο εμπόδιο της μονοτονίας. Πάντως ακόμη και εδώ η επιτυχία του Ψυλλάκη είναι ότι μπόρεσε να δημιουργήσει την περιέργεια για έναν άνθρωπο ο οποίος δεν είναι ιδιαίτερα γνωστός, αν εξαιρέσει κανείς τους συντοπίτες του.

Όπως ο Φίλιππος Κουτσαφτής, ο Σταύρος Ψυλλάκης ανήκει στους πιο χαμηλότονους αλλά και ακριβείς ντοκιμαντερίστες του ελληνικού κινηματογράφου, γι’ αυτό και περιμένω πάντοτε με χαρά και περιέργεια κάθε νέα ταινία του. Ξέρω ότι δεν θα με αφήσει απογοητευμένο, ξέρω ότι θα βγω από την αίθουσα με μια-δυο γνώσεις παραπάνω και σίγουρα ξέρω ότι θα βγω συγκινημένος. Και αυτό μου αρκεί.