ΜΙΚΡΕΣ ΥΙΟΘΕΣΙΕΣ (βιβλίο)

Ο (δεν υπάρχει άλλος) δρόμος στο σινεμά του Σταύρου Ψυλλάκη

Αν αναζητήσει κανείς τη μεγαλύτερη αρετή στο μέχρι σήμερα έργο του Σταύρου Ψυλλάκη, είναι σίγουρο πως, ταινία την ταινία, ιστορία την ιστορία, άλλοτε πιο βαθιά στην καρδιά του σινεμά της παρατήρησης και άλλοτε ισορροπώντας με ακρίβεια στις παρυφές της τεκμηρίωσης, θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια διάφανη διαπίστωση που όχι τυχαία έρχεται να συναντήσει την ίσως πιο σπουδαία στιγμή του, το μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ του 2009 με τον τίτλο «Άλλος Δρόμος Δεν Υπήρχε».

Απόλυτα ανεπιτήδευτη, μα μελετημένη μέχρι και την πιο ανεπαίσθητη της λεπτομέρεια, με μια ευγένεια που προσομοιάζει με ένα εγγενές αφηγηματικό τέχνασμα - δοσμένο λες μόνο σε μερικούς εκλεκτούς της ζωής και της Τέχνης, με το βλέμμα κολλημένο στον άνθρωπο και σε ό,τι αυτός ορίζει ως δική του αλήθεια, η διαδρομή που ακολουθεί ο Σταύρος Ψυλλάκης είναι μοναδική και, ναι, όπως συνήθως συμβαίνει στις απανταχού δύσβατες διαδρομές, και μοναχική.

Σαν, κυριολεκτικά, να μην υπάρχει κανένας άλλος δρόμος κάθε φορά που στέκεται απέναντι στο εκάστοτε «θέμα» του, o Σταύρος Ψυλλάκης ανοίγει με κάθε του ταινία την πόρτα σε ένα θαυμαστό σύμπαν από πιθανότητες, εκεί που κάποιος θα θεωρούσε τη «μοναδική» αυτή διαδρομή ως έλλειψη επιλογών, ως κάτι περιοριστικό και όχι ως κάτι δημιουργικά συγκεκριμένο και άρα απελευθερωτικό.

Ο δρόμος του Σταύρου Ψυλλάκη είναι μόνο αυτός που κάθε φορά ξεκινάει και τελειώνει με τον άνθρωπο που έχει απέναντί του – όχι απαραίτητα στην κάμερα, αλλά σίγουρα στην ευθεία γραμμή που το βλέμμα του ενός συναντά το βλέμμα του άλλου. Και είναι μόνο αυτός ο δρόμος που κάθε φορά οδηγεί στην αποκάλυψη μιας αλήθειας που ίσως να μην μάθαινε ποτέ κανείς, αν η «ανασκαφή» της δεν γινόταν με την εξιστόρηση της ιστορίας – αυτής (της σημαντικότερης με το γιώτο μικρό) που κάθε φορά κρύβεται πίσω από την Ιστορία (με το γιώτα κεφαλαίο).

Αν παρατηρήσει κανείς τα ντοκιμαντέρ κάθε διάρκειας και θεματολογίας του σκηνοθέτη, θα εκπλαγεί ίσως, όταν συνειδητοποιήσει πως η φόρμα είναι σε όλα κοινή και αφορά πάντα την αφήγηση μιας ιστορίας σε πρώτο πρόσωπο. Τα talking heads στις ταινίες του Σταύρου Ψυλλάκη είναι πριν από το «θέμα» που αφηγούνται, τα ίδια το «θέμα» στο έργο του. Ένα έργο που, λες, τεκμηριώνει την ανθρώπινη κατάσταση γιατί (δικαιολογημένα) βρίσκει αυτήν πιο συναρπαστική από οποιαδήποτε άλλη... τεκμηρίωση.

Στην πραγματικότητα, καμία ταινία του Σταύρου Ψυλλάκη δεν μιλάει για τον ελληνικό εμφύλιο («Άλλος Δρόμος Δεν Υπήρχε», 2009), τον καρκίνο («Μεταξά, Ακούγοντας το Χρόνο», 2014 / «Ολυμπια», 2015 ), την ψυχική ασθένεια («Ο Ανθρωπος που Ενόχλησε το Σύμπαν», 2000), ένα μουσείο λαογραφίας («Το Μέσα Φως», 2016) ή οποιοδήποτε άλλο από τα φαινομενικά «θέματα» που αναπτύσσονται κινηματογραφικά στις ταινίες του.

Πριν απ’ οτιδήποτε άλλο, οι ταινίες του Σταύρου Ψυλλάκη αφηγούνται ιστορίες που βρίσκονται στα έγκατα της Ιστορίας και που θα έμεναν εκεί αν δεν βρισκόταν κάποιος – με τη δική του αυτοπεποίθηση – για να τις ανασύρει. Ο τρόπος (βλ. και ο δρόμος) που θα τις μάθουμε είναι πάντα ένας: κάποιος θα μας τις αφηγηθεί, αφού αυτός ο ίδιος θα τις έχει ζήσει, με όλη τη σοφία που πηγάζει μέσα από την εμπειρία και τη συναισθηματική εμπλοκή που φέρει μια προσωπική μνήμη, ακριβώς τη στιγμή που είναι έτοιμη να γίνει κοινό κτήμα και άλλων ανθρώπων. Ένα share τόσο μακριά από τον κόσμο των εφήμερων κοινωνικών δικτύων, αλλά τόσο κοντά στη διαχρονική δυναμική του προσωπικού όταν αυτό καταφέρνει να γίνει συλλογικό.

Κοιτάξτε για λίγο στα μάτια τους ήρωες του «Ο Ανθρωπος που Ενόχλησε το Σύμπαν». Τρόφιμοι του Ψυχιατρείου Χανίων - τρελοί για τους πολλούς – άνθρωποι στο περιθώριο της καθημερινότητας, στέκονται απέναντι στην κάμερα του Σταύρου Ψυλλάκη με διάθεση πρωτίστως ποιητική. Μόνος δρόμος γι’ αυτούς είναι να εκφράσουν με οποιονδήποτε τρόπο τον εγκλεισμό και την ιδρυματοποίηση, μόνος δρόμος για τον Ψυλλάκη να μετατρέψει το πορτρέτο τους σε ένα ανθρωπολογικό δοκίμιο πάνω στην «κανονικότητα», έτσι όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τους δήθεν λογικούς «έξω».

Κοιτάξτε την «Ολυμπία», τραγική και μεγαλειώδης πρωταγωνίστρια του ομώνυμου ντοκιμαντέρ – του πιο ριψοκίνδυνου που ολοκλήρωσε ποτέ ο δημιουργός του. Πίσω από κάθε της λέξη, κάθε βλέμμα, κάθε σιωπή δεν κρύβεται μια κοπέλα που κρατάει στα χέρια της των τριών μηνών γιο της, ενώ περιμένει την τελική επίθεση ενός καρκίνου που έπρεπε να την είχε σκοτώσει εδώ και καιρό. Μέσα από το βλέμμα του Σταύρου Ψυλλάκη, αυτή η γυναίκα δεν είναι η ηρωίδα μιας ταινίας για την ανθρώπινη επιβίωση, αλλά για το θαύμα που υπό συνθήκες γεννάει η οριστική νίκη της ζωής πάνω στο θάνατο – ακόμη και με αντεστραμμένους όρους.

Κοιτάξτε και τους θεράποντες ιατρούς του «Μεταξά», ετοιμοθάνατοι και οι ίδιοι από την αρρώστια που προσπαθούν να θεραπεύσουν, σε μια προσπάθεια να απεκδυθούν το τραγικό της ύπαρξής τους και να στείλουν ένα κοσμικό μήνυμα για τη σημασία του χρόνου, της τελικής αντίστροφης μέτρησης που τους φέρνει πιο κοντά στην ουσία της έννοιας «άνθρωπος». Αυτό που ακυρώνουν δεν είναι ο τρόμος του θανάτου, αλλά η αδυναμία του ανθρώπου μπροστά το τέλος.

Κοιτάξτε, τελικά, τους «φανερούς» πλέον ήρωες του «Αλλος Δρόμος Δεν Υπήρχε», καθώς αφηγούνται ένα από τα πιο συγκλονιστικά κομμάτια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, όχι για να μιλήσουν για τον εμφύλιο, τα χρόνια που έμειναν κρυμμένοι ως «παράνομοι» από το καθεστώς και την μετέπειτα «απελευθέρωσή» τους, αλλά για να σταθούν μάρτυρες και σύμβολα μαζί μιας Ελλάδας που κάποτε επέλεγε τον πιο δύσβατο – μοναδικό σύμφωνα με μια κοσμοθεωρία ζωής – δρόμο προκειμένου να μην προδώσει τον άνθρωπο πίσω από οποιαδήποτε πολιτική πεποίθηση. Και τελικά να προδωθεί...

Κανένα «θέμα» δεν θα αρκούσε από μόνο του για να δικαιολογήσει την περιπέτεια μιας ταινίας για τον Σταύρο Ψυλλάκη, αν σε πρώτο πλάνο δεν βρισκόταν πάντοτε ένας κινηματογραφικός ήρωας τέτοιος που να ενεργοποιεί ένα ολόκληρο εκ νέου ανθρωπολογικό μηχανισμό. Στο έργο του Σταύρου Ψυλλάκη, με διαφορετική ένταση κάθε φορά, το ανθρωπολογικό ενδιαφέρον βρίσκεται στην ίδια την ανθρώπινη φύση και στο πώς αυτή τοποθετείται μπροστά από τα γεγονότα, κινητήριος δύναμη και αιτία μαζί για να προχωρήσει κανείς χωρίς αναστολές στα πιο βαθιά νερά μιας μεγαλύτερης αλήθειας.

Στις ταινίες του Σταύρου Ψυλλάκη ο άνθρωπος είναι αφορμή, αιτία, θέμα, τεκμαρτό και προς τεκμηρίωση μαζί, ένα «θέμα» (το μεγαλύτερο όλων) που τοποθετείται κάθε φορά σε ένα ευρύτερο περιβάλλον, με μοναδικό σκοπό να αναδειχθεί ως το απόλυτα κινηματογραφικό αιτούμενο. Μια «σύμβαση» που διασχίζει την απόσταση ανάμεσα στον σκηνοθέτη και στον θεατή και βασίζεται στην ίδια ακριβώς ευαισθησία που χωρίς αυτήν αναρωτιέσαι με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να στέκονται οι ταινίες του σήμερα ως μικρές ή μεγαλύτερες – πάντα ξεχωριστές – συλλογικές εμπειρίες ικανές αν όχι να αλλάξουν τη ζωή, τουλάχιστον να αλλάξουν για λίγο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο...

Άνθρωποι στα όρια – λίγο πριν το θάνατο, στο στόμα της τρέλας - απόλυτα εκτεθειμένοι μπροστά στην κάμερα, ανθρωποι άλλες φορές στη στάση μιας ζωής που ζητάει απολογισμό, επανεκκίνηση, όλοι έτοιμοι να γίνουν το κέντρο των μεγαλύτερων από τους ίδιους ιστοριών τους, δηλώνοντας αιώνια πίστη σε αυτόν που βρίσκεται πίσω από την κάμερα και ο οποίος τους γνωρίζει, σε παράλληλη δράση με τον θεατή, φτάνοντας κι αυτός στα ίδια συμπεράσματα με σένα, στην ίδια αποδοχή, κρίση ή αποδοκιμασία – στην ίδια αναζογωονητική γνωριμία με τον «άλλο», τα πιστεύω, τις μνήμες και τις δικές του προσευχές.

Μέσα από το κεντρικό του κάθε φορά «θέμα» που δεν είναι άλλο παρά ο ίδιος ο άνθρωπος, ο Σταύρος Ψυλλάκης χαρτογραφεί τη δική του «ανθρωπολογική μελέτη» πάνω στον περιβάλλοντα χώρο, σίγουρος πως τεκμηριώνοντας την ανθρώπινη κατάσταση μπορεί να είναι ταυτόχρονα πολιτικός, ακτιβιστής, κοινωνικός διεκδικητής, πολίτης, μια καλή εκδοχή του «Έλληνα» (ό,τι πια κι αν σημαίνει αυτό), καλλιτέχνης, ένας θεατής σαν όλους τους άλλους και τελικά ο ίδιος ένα αναπόσπαστο κομμάτι του θέματός του.

Δεν είναι μόνο η υπέροχη σκηνή στο «Ο Ανθρωπος που Ενόχλησε το Σύμπαν», όπου οι τρόφιμοι του ψυχιατρείου, σαν παιδιά που θέλουν να παίξουν, πιάνουν τις κάμερες και τα μπουμ για να γίνουν οι ίδιοι για λίγο σκηνοθέτες της ιστορίας τους – σε ένα λυτρωτικά αθώο κομμάτι μιας ένοχης πραγματικότητας. Ούτε μόνο η αίσθηση πως συχνά στα ντοκιμαντέρ του Σταύρου Ψυλλάκη οι ρόλοι ανατρέπονται και ο σκηνοθέτης γίνεται ένα με το «θέμα» του, τόσο που νιώθεις ότι πλέον τίποτα δεν χωρίζει το βλέμμα από την πραγματικότητα.

Η βιωματική τεκμηρίωση στο έργο του Σταύρου Ψυλλάκη κάνει τον τέλειο κύκλο της, ξεκινώντας από τον άνθρωπο, ανοίγοντας το βλέμμα στη μεγάλη εικόνα της ανθρωπότητας πριν καταλήξει ξανά στον άνθρωπο. Και επαναλαμβάνει αυτόν το δρόμο όσες φορές κι αν χρειαστεί, μέχρι να σε πείσει να τον ακολουθήσεις κι εσύ.

Δεν μπορεί κανείς να σου υποσχεθεί πως ο δρόμος δεν θα είναι δύσβατος, δεν θα δοκιμάσει τις αν(τ)οχές σου ή δεν θα επιχειρήσει να αλλάξει πολλά απ’ όσα πίστευες για τα ανθρώπινα όρια. Αλλοτε αποκαλυπτικός, πάντοτε υπαρξιακός, με την ελαφρότητα μιας φευγαλέας στιγμής στο χρόνο και τη βαρύτητα της ποίησης που κρύβεται έτσι κι αλλιώς στην ανθρώπινη ρουτίνα, ο δρόμος του Σταύρου Ψυλλάκη είναι ένας δρόμος που αναζητά την αλήθεια, προτάσσοντας ως μοναδική πυξίδα τον άνθρωπο.

Και στο σινεμά, όπως άλλωστε και στη ζωή, δεν θα έπρεπε να υπάρχει άλλος δρόμος.

Μανώλης Κρανάκης

Αθήνα

Αύγουστος 2016