ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ

Η ταινία «Αποχαιρετισμός – η μνήμη του τόπου» γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια μετά τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ «Άλλος δρόμος δεν υπήρχε». Από εκείνη την ταινία είχαν προκύψει περίπου εβδομήντα ώρες πλούσιου και πολυδιάστατου υλικού, μεγάλο μέρος του οποίου έμεινε εκτός, όπως συχνά συμβαίνει στο ντοκιμαντέρ, όπου το μοντάζ έχει τη δική του αμείλικτη οικονομία.

Ανάμεσα σε όσα δεν χρησιμοποιήθηκαν, το υλικό με τον Γιάννη Λιονάκη στις σπηλιές του Αποκόρωνα κατείχε μια ξεχωριστή θέση. Η ξενάγησή του στους τόπους της παρανομίας, στο αποχαιρετιστήριο – όπως αποδείχτηκε – ταξίδι του στον χώρο που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη ζωή του, παρέμενε μέσα μου ως μια εκκρεμότητα. Όχι όμως ως συνέχεια ή συμπλήρωμα της προηγούμενης ταινίας.

Ο καταλύτης για να επιστρέψω σε αυτό το υλικό και, ταυτόχρονα, η οπτική γωνία με την οποία θα το προσέγγιζα, ήταν ένα απόσπασμα του Chris Marker από το ντοκιμαντέρ «Αν είχα τέσσερις καμήλες» (1966): «… χιλιάδες αγωνιστές σε όλο τον κόσμο είχαν δώσει ό,τι είχαν για ένα σκοπό που, όπως πίστευαν, όπως έλεγαν, ήταν μεγαλύτερος από τους ίδιους, μα που τελικά αποδείχτηκε πως το μεγαλείο του ήταν αυτοί οι ίδιοι».

Το απόσπασμα αυτό το σημείωσα αμέσως. Ήταν το φως που με οδήγησε ξανά στον Γιάννη και στις σπηλιές και μου έδωσε την οπτική με την οποία μπορούσα πια να προσεγγίσω αυτό το υλικό. Δεν θεωρώ ότι ο ίδιος θα συμφωνούσε με αυτή τη διατύπωση — όχι μόνο από σεμνότητα, αλλά γιατί η πίστη στον σκοπό τους υπήρξε γι’ αυτούς το παν. Ωστόσο, δεν αισθάνομαι ότι αυθαιρετώ. Έτσι έλαμπε μέσα μου ο Γιάννης. Και έτσι μπορούσα πια να μιλήσω γι’ αυτόν.

Όταν μιλώ για «τη μνήμη του τόπου», δεν αναφέρομαι στη γεωγραφία ή στην ιστορία με τη στενή τους έννοια. Αναφέρομαι σε έναν τόπο όπου το έμψυχο και το άψυχο συνυπάρχουν και δρουν ισότιμα: οι άνθρωποι, η γη, οι σπηλιές, το φυσικό περιβάλλον. Όπως στο δημοτικό τραγούδι, ο τόπος συμμετέχει στη δράση, θυμάται και επαναλαμβάνει. Δεν αποτελεί σκηνικό, αλλά συλλογικό υποκείμενο εμπειρίας και επαναληπτικής ηθικής πράξης.

Υπό αυτή την έννοια, η ταινία αυτή θα μπορούσε να ιδωθεί ως ένα κρητικό έπος — όχι ηρώων, αλλά τόπου.