ΜΙΚΡΕΣ ΥΙΟΘΕΣΙΕΣ (βιβλίο)

ΣΤΑΥΡΟΣ ΨΥΛΛΑΚΗΣ

Έχουμε υιοθετήσει στην Ελλάδα έναν παράξενο κινηματογραφικό όρο, “ντοκιμαντέρ”, που ελάχιστοι γνωρίζουν τι ακριβώς σημαίνει. Ένας από τους ελάχιστους είναι και ο Σταύρος Ψυλλάκης. Tο ντοκιμαντέρ μπορεί να είναι όρος αλλά δεν είναι “είδος”. Είναι φτυστός ο κινηματογράφος, ο οποίος άλλοτε είναι με ηθοποιούς και άλλοτε με μη ηθοποιούς που υποδύονται τον εαυτό τους. Αυτός είναι ο κινηματογράφος που κάνει ο Ψυλλάκης. Και που ελάχιστοι τον κάνουν, έτσι όπως τον ανακήρυξε ο Βερτόφ. Και όχι μόνο στην Ελλάδα. Για να περιγράψουν καλύτερα τον κινηματογράφο χωρίς ηθοποιούς οι Ρώσοι και αργότερα οι Γάλλοι θα τον ονομάσουν “κινηματογράφο-αλήθεια” (παρόλο που και ο “κινηματογράφος με ηθοποιούς” είναι μέρος της αλήθειας). Εμείς τον ονομάζουμε “δημιουργικό ντοκιμαντέρ” για να τον ξεχωρίζουμε από το ρεπορτάζ και τα άλλα “ευκαιριακά” βίντεο που βλέπουμε σήμερα. Γιατί βέβαια το μόνο που συνδέει το ντοκιμαντέρ με το ρεπορτάζ είναι η οθόνη πάνω στην οποία τα βλέπουμε. Όπως το μόνο που συνδέει ένα ποίημα του Ρίτσου με ένα δικαστικό έγγραφο είναι το χαρτί.

Όλοι γνωρίζουν ότι τα ρεπορτάζ που γυρίζονται, συνήθως για ενημερωτικά προγράμματα, είναι και πρέπει να είναι αυστηρώς αντικειμενικά. Είτε γιατί ευκαιριακά γυρίστηκαν είτε γιατί αυτός ήταν ο στόχος τους οπότε την ευθύνη τους την φέρει αυτός που τα παρήγγειλε. Ενώ τη ευθύνη του κινηματογραφικού έργου τέχνης την φέρει ο καλλιτέχνης που το δημιούργησε. Μάλιστα προβλέπεται και από τον Νόμο. Κι’ αυτό γιατί η Τέχνη είναι άκρως υποκειμενική. Τι να κάνουμε… (Τούτο δεν αποκλείει βέβαια ένα ρεπορτάζ να γεννηθεί και υποκειμενικό και έντεχνο χωρίς κανείς να το αντιληφθεί).

Κανένας ορισμός της Τέχνης –όπως και του έρωτα άλλωστε- δεν είναι ικανοποιητικός. Η ακτινοβολία της Τέχνης απάνω μας κινητοποιεί “ασυνάρτητα συναισθήματα”. Ένας καθηγητής μου στην Αμερική έλεγε πως έργο τέχνης είναι αυτό που ανακαλύπτει ο δημιουργός του από πολύ κοντά όταν ταυτόχρονα προσπαθεί να το δει από απόσταση”. Θα πρόσθετα: “έργο Τέχνης είναι τα εντόσθια του αντικειμένου που ανακαλύπτει ο καλλιτέχνης από πολύ κοντά, κοιτάζοντάς το θεϊκά και από ψηλά, όπως θα έκανε ο δημιουργός του κόσμου”. Όταν δε το αντικείμενο δεν είναι μόνο ανθρώπινο αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος -το πιο σύνηθες από τα θέματα του ντοκιμενταρίστα- τότε το ντοκιμαντέρ θα είναι ακόμα πιο ανθρωπολογικό!

Τον Σταύρο Ψυλλάκη γνώρισα στο Παρίσι όταν έκλεισε στο συρτάρι το δίπλωμα του Ηλεκτρολόγου

-Μηχανολόγου Ε.Μ.Π. και ήρθε να σπουδάσει Ανθρωπολογικό Κινηματογράφου στη Σχολή VARAN που ίδρυσε ο Ζαν Ρους. Όποιος γνωρίζει τον Σταύρο, γνωρίζει την ευαισθησία του. Αν μάλιστα γνωρίζει και μερικά από τα 44 έργα που γύρισε έκτοτε, θα γνωρίζει την ακτινοβολία που έχουν απάνω μας. Και θα γνωρίζει πόσο σπάνια είναι τα θέματά του. Όπως αυτές οι εξαίσιες ανθρώπινες υπάρξεις που κυκλοφορούν ανήμπορες κάπου ανάμεσά μας, σε κάποιο περιθώριο της ζωής μας και της ιστορίας μας: άτομα ψυχικά τραυματισμένα που τα βλέπουμε ξαφνικά να ταξιδεύουν ομαδικά, ανάμεσα στη Μεσόγειο και στη Σκανδιναβία και που νιώθουν πως “δεν έχουν πού να επιστρέψουν τελικά”. Αντάρτες που μετά τη λήξη του Εμφυλίου αφέθηκαν στα βουνά της Κρήτης να επιζήσουν άλλα 14 χρόνια, παράνομοι και επικηρυγμένοι, “προσηλωμένοι στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια” ή άνθρωποι στο κρεβάτι του νοσοκομείου που “έμαθαν να ακούν τον χρόνο” ο οποίος σε λίγο θα χαθεί για πάντα.

Τα ντοκιμαντέρ αυτά τα βραβευμένα, όταν τα βλέπεις, αισθάνεσαι πως κάποιου γνωστού ουμανιστή μάστορα θα πρέπει να είναι. Ή, εν πάσει περιπτώσει, κάποιου ανάστατου Χανιώτη Κρητικού, με κάμερα και νου που πατάνε γερά στη Μεσόγειο γη.

Ροβήρος Μανθούλης