ΓΙΑ ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΟΥΣ — συναντήσεις με τον Γιώργο Μανιάτη

Και ένα κείμενο για την ταινία, του συγγραφέα Λάκη Δόλγερα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΔΕΝΔΡΟ (τεύχος 226-227 καλοκαίρι 2019, σελ. 197)

Κάποιες σκέψεις για το ντοκιμαντέρ του Σταύρου Ψυλλάκη "ΓΙΑ ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΟΥΣ συναντήσεις με τον Γιώργο Μανιάτη"

«Η ταινία δεν είναι μια βιογραφία του Μανιάτη» λέει ο Σταύρος Ψυλλάκης. Ναι, δεν είναι βιογραφία, αλλά τι είναι;

Μια βιογραφία προϋποθέτει χρονολογική παρακολούθηση του υποκειμένου της (έστω και μη γραμμική) και την χωρική παράθεση των σχετικών γεγονότων. Ο Ψυλλάκης κατορθώνει να χρησιμοποιήσει ευφυώς και με πρωτοτυπία τον αφηγηματικό χρόνο και χώρο. Με πλήρη αδιαφορία για την χρονολογική σειρά στήνει ένα ψηφιδωτό πλευρών και περιστάσεων της ζωής του Μανιάτη μέσα από τις αφηγήσεις του ίδιου και παλιότερες συνεντεύξεις του στο ραδιόφωνο αποθησαυρισμένες από τον Γιώργο Ζεβελάκη. Στις αφηγήσεις αυτές όπως τις μοντάρει ο σκηνοθέτης δεν υπάρχει κανένα «τότε». Ο χρόνος, το πότε, δεν δηλώνεται και έτσι γίνεται τώρα. Το τώρα του Μανιάτη, αλλά και το τώρα του θεατή.

Δεν μπορεί να γίνει το ίδιο και με το χώρο, γιατί ο χώρος ενυπάρχει στην εικόνα. Παράλληλα πολλές φορές ο σκηνοθέτης καταφεύγει και παρουσιάζει τους χώρους της αφήγησης του Μανιάτη. Όμως και οι χώροι αυτοί, παρ’ όλο, που πολλές φορές αποτελούνται από εικόνες και τοπία γνωστά ( θα μπορούσαν να ερεθίσουν την νοσταλγία του θεατή), χρησιμοποιούνται με τρόπο που παραπέμπει στους προσωπικούς εσωτερικούς τόπους του Μανιάτη. Είναι μεν οικεία αλλά αποστασιοποιούνται από τα τοπία των μύθων μας. Ο ίδιος ο Μανιάτης βοηθάει σ’ αυτό όταν λέει: δεν δραπέτευσα από την Λεγεώνα των ξένων από παντού δραπέτευσα

Η άχρονη και η άξενη τοπιολογικά αφήγηση του Ψυλλάκη συγκροτεί εν τέλει την εσωτερική μυθολογία του Μανιάτη, φυσικά κατά Σταύρο Ψυλλάκη. Σ’ αυτό βοήθησε και η επιλογή να βάλει αποκλειστικά τον Μανιάτη να μιλήσει για τον ίδιο κι έτσι ν αποφύγει παντελώς την εύκολη παγίδα της μυθοποίησης ή της αγιοποίησης παραμένοντας πιστός στο μότο: «Για χωρίς λόγους». Η ταινία δεν επιτρέπει να κατατάξουμε τον Μανιάτη πουθενά, να τον θεωρήσουμε επαναστάτη, αριστερό, δραπέτη, πλατωνιστή, διανοούμενο, συγγραφέα, μουσικό, παρακμιακό ή οτιδήποτε άλλο. Ο Μανιάτης είναι όλα αυτά, αλλά ξεγυμνώνεται από όλα τα ενδύματα-ρόλους, αφού ο Ψυλλάκης ακολουθεί την ρήση του και τον παρακολουθεί με τον φακό του να δραπετεύει από παντού, ακόμη και από τους μύθους του. Ο άνθρωπος Μανιάτης μένει γυμνός, εμφανίζεται ο πυρήνας της ψυχής του, της προσωπικότητάς του. Γίνεται ανθρώπινο σύμβολο, με το οποίο όλοι μπορούμε να ταυτιστούμε, ν’ αναγνωρίσουμε πλευρές μας, ν’ αναμετρηθούμε και τελικά να το υιοθετήσουμε ως σύμβολο της γενιάς του, ακόμη και μέσα στην παρακμή του και ίσως λόγω αυτής.